دوره جدید / شماره ۱۷ / شماره پیاپی ۱۷ / آذر ۱۳۹۱
۱۷

[دو]

ضدِ فراموشی

 حسن همايون
{ شناسه مقاله: 2377 }   { موضوع: ادبیات }   { بازدید: ۲۸۹۷ }

شماره ۱۷، آذر ۱۳۹۱

سومين مجموعه‌ي نقد‌ها و يادداشت‌هاي محمدعلي سپانلو با عنوان «ديده‌بان‌ خواب‌زده؛ ديدار‌هاي پراکنده با ادبيات و زندگي» را نشر نيلوفر منتشر كرد؛ پيش‌تر، از اين شاعر و منتقد، مجموعه‌ي نقد‌ها و مقاله‌‌هاي «در اطراف ادبيات و زندگي» در سال 1353 و «تعلق و تماشا» در سال‌‌هاي دهه‌ي 70 منتشر شده است. سپانلو اين يادداشت‌ها را پيش‌تر در جرايد و نشريات منتشر كرده است. همان‌طور كه از عنوان كتاب بر مي‌آيد «پراكندگي» يادداشت‌ها، موضوع‌هاي كتاب وجه مشترك كليت كتاب است؛ نويسنده در اين يادداشت‌ها و نقد‌ها به مرور كتاب‌هاي اعم از داستاني و غيرداستاني بسنده نمي‌كند بلكه گاه و بي‌گاه نيز ياد‌كرد‌هايي دارد از دوستان هنرمند، شاعر و نويسنده‌اش كه دست‌شان از دنيا كوتاه شده است.

اين كتاب در چهار فصل ديدن به تصادف، ضدفراموشي، درنگ‌ها و گردشگري تدوين شده است. در فصل ضد فراموشي يادكرد‌هايي از ايران هست؛ ايراني كه زماني نه چندان دور روزگار بهتري داشت از آن‌ جمله هست يادداشت دقيق وي درباره‌ي کتاب «احيا‌ي فرهنگي در عهد آل‌بويه؛ انسان‌گرايي در عصر رنسانس اسلامي» به ترجمه‌ي محمدسعيد حنايي کاشاني است. محمد علي سپانلو در اين يادداشت و بسياري از يادداشت‌هاي ديگر آمده در کتاب سعي دارد مخاطب را به آثار مهمي که خوب ديده نشده توجه دهد و از اهميت و چرايي پرداختن به برخي آثار و نويسندگان مغفول مانده در يادداشت‌هايش حرف مي‌زند؛ از جمله درباره‌ي کتاب ياد شده معتقد است که هزار سال پيش ري به معنايي يک آتن بوده است و خوب اين داشته‌ها بايد مورد توجه قرار گيرد و از ري، زيربناي تهران امروز، به عنوان يک آتن فرهنگي ياد مي‌کند و در همين يادداشت گزارش مي‌دهد در ري دانشگاه بزرگي بوده است که معتقدان به فرق مختلف با هم به مباحثه‌هاي کاملاً آزاد مي‌پرداختند.

«ضد فراموشي» به معنايي يکي از جمله‌ي کارها و فعاليت‌ها و خدمت‌هايي است که الزاماً نويسنده و شاعر - به معناي عام آن‌که کارش قلم و کتابت است- بايد انجام دهد و آقاي شاعر در اين يادداشت‌ها و فعاليت‌ها قلمي ديگر که طي‌ سال‌ها داشته است به اين مهم همواره توجه کرده است؛ در يادداشت «مأمور تامينات دروني» نيز دنباله‌ي تأکيد بر روايت و نقل کردن خاطر‌ها و تاريخ شفاهي آنچه رفته است مي‌‌آورد «بيشتر از همه آرزو مي‌کنم که ديگران نيز وحشت از مأمور تأمينات دروني خود را يک‌سو زنند و از آنچه بر آنان گذشته حکايت کنند». نويسنده اين سخن را در بازخواني و مرور کتاب خاطره‌هاي رضا کرم‌رضايي مي‌آورد؛ موضوع سخن نگفتن به تمامي از آنچه بوده است به هزار و يک دليل از جمله تعارف‌هاي معمول، خودسانسوري و عدم بي‌پروايي در مواجه با مسائل حزبي – عمومي بازتوليد شده و سبب مي‌شود مسائلي از تاريخ هنر و ادبيات معاصر در پرده‌ي ابهام بماند و در گذر سال‌ها، لابد دست‌خوش جعل و تحريف شود و از همين‌رو است که سپانلو مخاطبانش را از اين مشي نگفتن و خودسانسوري پرهيز مي‌دهد.
 

بازتاب دغدغه‌هاي سپانلو نسبت به ايران و هويت جمعي ايرانيان را مي‌توان در بخش زيادي از آثارش به ويژه در نثر‌هايش ديد. در اين کتاب نيز جا به جا مسائل معطوف به هويت ايراني و همچنين مسائل مربوط به ايران اعم از زبان فارسي، فرهنگ عمومي، ايران باستان مي‌پردازد و از آن‌جمله به ريشه‌شناسي واژه‌ي «کراوات» مي‌پردازد و در بررسي اين واژه تا ريشه‌ي پارسي اين کلمه در ايران باستان باز مي‌گردد و با بازخواني قوم«کُروات» و مروري بر کوچ‌هاي آنها از سرزمين‌هاي مغربي ايران باستان به سمت غرب توضيح مي‌دهد که اين قوم ايراني‌تبار هستند و به تبع آن واژه «کِراوات» ريشه‌اي ايراني دارد. در همين يادداشت است که مروري بر جغرافياي گسترده‌ي زبان فارسي در بيرون از مرز‌هاي کنوني ايران تا چند سده پيش دارد. به شيوايي و اختصار شرح مي‌دهد واژه‌ي «خروات» که در پارسي باستان بوده است؛ ريشه‌ي واژه‌ي کنوني «کِروات» است.

  يادداشت‌هاي کتاب «ديده‌بان خواب‌زده» با همه پراکندگي در پرداختن به آنچه مغفول مانده است اهميت دارد و نويسنده سعي مي‌کند از دوران ايران باستان، دوران اسلامي و دوران معاصر ايران و به تبع آن کتاب‌هايي در اين سه دوران سخن‌هايي را طرح کند که کمتر جايي مي‌توان آنها را يافت. کتاب ديده‌بان خواب‌زده نوشته‌هايي از سر تعهد به هويت فرهنگي- تاريخي ايرانيان و مرور بر رويداد‌ها و کتاب‌هايي است که هر کدام از جهاتي اهميت دارند؛ «تعهدي» که بيش از هميشه به آن نياز است و از خلال اين يادداشت‌ها مي‌‌توان بازتاب اين نگاه را نيز ديد

برداشت معمول از مطالب فقط با ذکر منبع به صورت کامل یعنی با دکر عبارت «ماهنامه تجربه»، تاریخ و شماره مجله آزاد است. بازنشر کلی مطالب مجله به هر نحوی، اعم از چاپی، دیجیتالی یا مجازی ممنوع است.