دوره جدید / شماره ۱۶ / شماره پیاپی ۱۶ / آبان ۱۳۹۱
۱۶

ماه مهر از سال 60 در سالن انتظامی خانه هنرمندان روی صحنه رفت

ماجرای یک دلبستگی در بستر جنگ

 هومن زندي‌زاده
{ شناسه مقاله: 2226 }   { موضوع: کافه }   { بازدید: ۶۲۷ }

شماره ۱۶، آبان ۱۳۹۱

«ماه مهر از سال 60» عنوان نمايشي است نوشته محمّدباقر نباتي‌مقدّم با کارگرداني علي برجي که در مهرماه ميهمان سالن انتظامي خانه هنرمندان بود. اين اثر، نمايش برگزيده سيزدهمين جشنواره بين‌المللي تئاتر مقاومت بوده و در بخش ايرانِ سي‌امين جشنواره بين‌المللي تئاتر فجر نيز به‌روي صحنه رفته‌است. نوشتار حاضر بر آن است تا ضمن ارائه خلاصه‌اي از اين اثر، به‌تحليل ساختاري آن بپردازد. از اين‌رو پس از ارائه خلاصه، ضمن تعريف کوتاهي از روش ساختاري به‌کاررفته، به‌نقد اثر بر مبناي روش مذکور پرداخته خواهد شد. خلاصه اثر به اين شرح است: مهرماه سال 1360 است و آبادان به‌محاصره عراقي‌ها درآمده‌است. آلنوش و کشيش دانيل که دلبسته اوست، در کليسائي به‌مردم پناه مي‌دهند. مرد خواهان ترک شهر است، ولي زن مي‌خواهد بماند و به‌مردم کمک کند. بمباران و تيرباران ادامه دارد و تعدادي از اجساد شهدا نيز در گوشه‌اي از کليسا افتاده‌است.

شط‌نوردي وارد شده که حاضر است به‌کليسا کمک غذائي کند. حضور وي که به‌آلنوش نظر دارد، ماجراي دلبستگي ديرين دانيل به‌زن را آشکار مي‌کند. دانيل مي‌گويد مي‌خواهد ديگر کشيش نباشد تا بتواند آلنوش را به‌همسري خويش درآورد. زن مي‌داند دانيل مايل به‌ماندن در شهر نيست، اما مي‌خواهد در آبادان بماند تا مادرش بازگردد. دانيل هم مي‌رود تا پلاک عده‌اي از شهدا را تحويل دهد و بازگردد تا زندگي مشترک‌شان آغاز شود.

براي بررسي ساختاري اين اثر، از روش گرمس و لريوي تحت عنوان «طرح کلّي روايت» استفاده مي‌شود. بر اين اساس ساختار از سه وضعيت ابتدائي، مياني و پاياني تشکيل شده که اين تقسيم‌بندي، حاصل وجود نيروهاي تخريب‌کننده و سامان‌دهنده در ‌اثر است. نيروي تخريب‌کننده نيروئي است که شرايط را از حالت معمول خود خارج کرده و باعث ايجاد تغيير در آن مي‌شود. پس در اينجا وضعيت ابتدائي به‌اتمام رسيده و نمايش‌نامه وارد وضعيت مياني مي‌شود. اگر تخريب ايجادشده سرانجامي به‌خود گيرد، وضعيت مياني هم پايان يافته و وضعيت پاياني شکل مي‌گيرد. براي ايجاد اين تغيير، بايد نيروئي ديگر وارد اثر شود که اصطلاحاً آن را نيروي سامان‌دهنده مي‌نامند. پلات نمايش‌نامه‌اي که فاقد اين نيرو باشد، دچار نقصان خواهد بود. شرايط معمول نمايش‌نامه «ماه مهر از سال 60» مربوط به‌جنگ ايران و عراق است که شهر آبادان را به‌آشوب کشيده‌است. عراقي‌ها شهر را محاصره کرده‌اند و مردم از لحاظ بهداشت، امنيت و خوراک در مضيقه به‌سر مي‌برند. بمباران و تيرباران ادامه دارد.

در يک کلام: شرايط جنگي با تمام سختي‌هاي آن حکمفرماست. به‌اينها بايد عشق ميان دانيل و آلنوش را نيز افزود. تمام اينها با هم «وضعيت ابتدائي» پلات اين اثر را تشکيل مي‌دهند و هنوز به‌نقطه آغاز درام نرسيده‌ايم. بايد چيزي در اين ميان رخ دهد که وضعيت موجود را دستخوش تغيير کند؛ بايد گرهي افکنده شود تا درام آغاز شود. اين گره با ورود «نيروي تخريب‌کننده» به‌اثر افکنده خواهد شد. حال نيروي تخريب‌کننده اين اثر کدام است؟ پاسخ روشن است: اقدام عملي دانيل براي ازدواج با آلنوش. دانيل که حاضر به‌ماندن در شهر نيست، دانيل که به‌علت کشيش بودن نمي‌توانسته ازدواج کند، مي‌رود تا از کليسا استعفا دهد و آلنوش را به‌همسري بگيرد. نمايش‌نامه از اين لحظه به‌بعد وارد وضعيت مياني مي‌شود و در اين وضعيت ديري نمي‌پايد تا نمايش به‌پايان مي‌رسد. با توجه به‌آنچه گفته‌شد، پلات نمايش «ماه مهر از سال 60» فاقد نيروي سامان‌دهنده بوده و از اين حيث دچار ضعف است.

تبلیغات

 

 

برداشت معمول از مطالب فقط با ذکر منبع به صورت کامل یعنی با دکر عبارت «ماهنامه تجربه»، تاریخ و شماره مجله آزاد است. بازنشر کلی مطالب مجله به هر نحوی، اعم از چاپی، دیجیتالی یا مجازی ممنوع است.