دوره جدید / شماره ۱۶ / شماره پیاپی ۱۶ / آبان ۱۳۹۱
۱۶

اصالتِ اندوه‌ناکِ خيال

 مهدي يزداني‌خُرم
{ شناسه مقاله: 2218 }   { موضوع: کافه }   { بازدید: ۷۸۷ }

شماره ۱۶، آبان ۱۳۹۱

جهان تخيلِ من است

شوپنهاور

کتابِ «بوطيقاي فضا» براي من درکِ يک تجربه‌ي منحصر به‌فردِ خوانشي‌اي بود که طي آن فرايند و پيچيده‌گي جزيي‌نگرِ ذهنِ گاستن باشلارِ فقيد حيرت‌زده‌ام کرد. بوطيقاي فضا کتابي‌ست که گويا درباره‌ي مفهومِ خانه و ارتباطِ بخش‌هاي مختلف‌اش با ذهنِ آرتيست به‌خصوص داستان‌نويس و شاعر پرداخته. باشلار با نگاهي پديدارشناسانه و استفاده از انواعِ متن‌هاي درخشانِ تاريخِ‌ادبيات، با زباني شاعرانه به احضارِ اين مفهوم پرداخته‌است. باشلار خانه را پايه و زهداني مي‌انگارد که تخيلِ نويسنده و شاعر با ساختنِ جزيياتِ آن در ذهن لايه‌هاي گوناگوني پيدا مي‌کند. درواقعِ ادبيات تبديل به شکلي هندسي از خانه‌اي مي‌شود که اغلب نويسنده يا شاعر در کودکي‌اش در آن زيسته و ناگهان با کشفِ مجددش بسياري روايت‌هاي خود را با اتکا بر بازيابي مجدد گوشه‌هاي مختلفِ آن بنا مي‌کند. معنايي که باشلار درباره‌اش مي‌نويسد ممکن است کمي ديرياب باشد و به‌شدت شاعرانه، اما نظرگاه‌هاي روان‌شناختي و تئوريکِ فراواني دارد که با روشي پديدارشناسانه، آرام آرام به جوهري که باشلار پي آن است نزديک مي‌شود.

درکِ پديدارشناسانه از ادبيات، يکي از مهم‌ترين گرايش‌هاي نظري زيبايي‌شناسان بوده و از اين‌رو، کتابِ بوطيقاي فضا مي‌تواند به عنوان حتا يک نمونه‌ي کلاسيک مطالعه شود. هرچند باشلار در اين کتاب زبانِ خود را در خدمتِ کشفِ روياهاي برآمده از مفهومِ خانه و اشياءِ وابسته به آن قرار مي‌دهد و به همين دليل، روايتِ کتاب به‌شدت شاعرانه است. از سويي ديگر اين انديشمندِ مهم در اين کتاب به نظامِ روياپردازي پرداخته و آشکار مي‌کند که هنرمند چطور با بازسازي ذشته‌ي خود و عاري کردنِ آن از واقعيت‌هاي بيروني، سرانجام دچار فضا و مکاني مي‌شود که ظرايفِ موجود در آن براي‌اش الهام‌بخش هستند. او مي‌نويسد: «خانه، مجموع خيالاتي است که به آدمي دلايل يا اوهامِ موجود در ثبات را ارزاني مي‌درد. ما پي در پي واقعيتِ اين نکته را به تخيل در‌مي‌آوريم. تشخيصِ‌اي خيالات، توصيفِ روحِ خانه است؛ که همان روانشناسي خانه است.» باشلار مفهوم خانه را چنان دچار پديدارشناسي مي‌کند که به امري انتزاعي و کاملاً خيالي تبديل مي‌شود. چيزي که نويسنده در کنهِ خيال‌ورزي‌اش مي‌کوشد با استعانت از آن، جهان‌اش را بنا کند.

درواقع تخيل تبديل به خانه‌اي مي‌شود با گوشه-کنارهاي متعدد که باشلار مي‌کوشد در اين ذاتِ شاعرانه، رابطه‌اي روانشناسانه بيابد با مفهومِ کودکي يا شناختي که آرتيست در سال‌هاي ابتدايي عمرش از پديده‌ها به دست آورده است. بنابراين کتابِ بوطیقاي فضا به‌شدت مبتني‌ست در بابِ زيبايي‌شناسي و نه تشريحِ مثلاً تأثيرِ جغرافيا در ادبياتِ چند آدم خاص. باشلار ابتدا از مصاديقِ عيني‌تر آغاز مي‌کند و به‌آرامي متنِ او نيز دچار خيال‌ورزي زباني‌اي مي‌شود که موضوعِ اصلي اثر است و اين امر، متنِ باشلار را منحصر به‌فرد مي‌کند. او محورِ اصلي را بر اين تئوري قرار مي‌دهد که نويسنده براي تخيل نيازمندِ درکِ مفهومِ خانه است. درواقع اين فضا علاوه بر تأکيدِ مکاني در خود، واقعيتي زمان‌محور را نيز دارد که نشان‌دهنده‌ي تغيير و شورشي‌ست که تخيل در امرِ زماني انجام مي‌دهد. پس وقتي باشلار سراغِ ريشه‌هاي اين تئوري مي‌رود، به نتايجِ شگفت‌انگيزي دست مي‌يابد که در عينِ شاعرانه‌گي، نشان از تأثيرِ خانه دارند بر زيستِ فکري و شکلِ خيال‌ورزي نويسنده‌ها و شاعرانِ طبقه‌ها و زمان‌هاي مختلف.

چنين امري مخاطبِ کتاب را غافلگير مي‌کند و ناچارش کرده تا به بازيابي مکاني به نامِ خانه در خيال و خاطرات‌اش دست بزند. باشلار در فصل‌هاي بعد، با پيش‌کشيدنِ اشيايي مانند کشوها، صدف و... به مراتبِ ديگري از مفهومِ سکنا مي‌پردازد و به‌طور مشخص در سه فصلِ آخر کاملاً به معناي خيال در جايگاهِ خانه اشاره کرده و اشاره مي‌کند که چگونه با ابزارِ پديدارشناسي مي‌توان اعماقِ روياهاي خانه‌گون را درک کرد و شناخت.

بوطیقای فضا

گاستن باشلار

مترجمان: مریم کمالی و محمد شیربچه

تبلیغات

 

 

برداشت معمول از مطالب فقط با ذکر منبع به صورت کامل یعنی با دکر عبارت «ماهنامه تجربه»، تاریخ و شماره مجله آزاد است. بازنشر کلی مطالب مجله به هر نحوی، اعم از چاپی، دیجیتالی یا مجازی ممنوع است.